MenuZoek
Aanleg Edisonkwartier | 2012

Nieuwegein: 50 jaar in ontwikkeling

Korte verhalen van de rijke historie van Nieuwegein

Proloog

Het feit dat Nieuwegein pas 50 jaar bestaat, betekent natuurlijk niet dat het gebied zonder geschiedenis is. Er is in vijf decennia een stad gebouwd, een gemeenteschap gevormd. Het is goed om hierbij stil te staan, om te zien wat er bereikt is. Voor de generatie die nu aan zet is om Nieuwegein verder te brtengen, is dit een ware uitdaging. Het vastleggen van de geschiedenis kan de vijftig jaar nog bijzonder goed. Tastbare herinneringen aan deze periode en van ver daarvoor, vertellen een eigen verhaal. Een bloemlezing van gebeurtenissen die een bijdrage leveren aan de identiteit van de stad. Een gemeenschap moet zijn verleden kennen. Het kennen van de geschiedenis geeft acceptatie, geeft liefde voor het bestaande en is de bron van het denken over de toekomst.

Gebeurtenissen zijn onmiskenbaar aan de specifieke periodes in het bestaan van Nieuwegein. Persoonlijke gevoelens, verhalen en afbeeldingen geven de dynamiek van deze periode weer.

De serie "Nieuwegein: 50 jaar in ontwikkeling" beslaat een tijdsbeeld van vijf decennia. In de komende periode worden aan de hand van verhalen en foto's kenmerkende gebeurtenissen geduid. De geschiedenis gaat herleven. Zo wordt de lezer aan de hand meegenomen door de groei van Nieuwegein. Als stad en als gemeenschap.

Even kort voorstellen

Mijn naam is Paul Rijntjes, inwoner van Nieuwegein en van beroep stedenbouwkundige. Overigens, een stedenbouwkundige is mede verantwoordelijk voor de ruimtelijke inrichting van een gebied, van een stad in de breedste zin van het woord. Gedurende de periode 1978-2016 ben ik als stedenbouwkundige werkzaam geweest voor de gemeente Nieuwegein en heb ik NIeuwegein zien groeien vanuit de twee voormalige dorpen Vreeswijk en Jutphaas tot de huidige stad. Bijzondere gebeurtenissen uit deze periode wil ik graag in deze serie "Nieuwegein: 50 jaar in ontwikkeling" met u delen aan de hand van specifieke verhalen en foto's. Veel lees- en kijkgenot.

Nieuwegein vanuit de lucht

Kermis vermaak in Nieuwegein

Nieuwegein heeft een traditie wat de kermis betreft. Zowel in de voormalige dorpen Jutphaas en Vreeswijk was de kermis een ware happening. Van heinde en verre kwam het volk erop af. “Genieten en alsmaar genieten”, was in die tijd de slogan. Maar wat is nu eigenlijk de oorsprong van een kermis?

Van oorsprong is een kermis een jaarmarkt ter gelegenheid van de wijdingsdienst of een andere feestdag van de parochiekerk van een plaats. Die dag stroomde het volk samen om de patroonheilige te vereren en om zich te vermaken. De kermis werd gedurende enkele dagen, een week of nog langer gehouden.

De organisatie van een kermis ligt bij de gemeenten, die op haar beurt een gespecialiseerd bureau in de arm neemt die voor de uitvoering zorgt. Om te bepalen welke exploitanten een plek op de kermis krijgen, wordt een zogenaamde “inschrijving” georganiseerd. Gedurende een vastgestelde termijn sturen de exploitanten hun biedingen in. Na sluiting van de termijn komen alle exploitanten bijeen, meestal in het dorpscafé onder het genot van een drankje. De organisator opent de biedingen en leest deze voor. De hoogste bieder krijgt de betreffende standplaats toegewezen.

In het verleden waren dit in voorkomende situaties hachelijke bijeenkomsten. Mede door het drankgebruik konden er wel eens heftige woordenwisselingen ontstaan tussen de organisatie en exploitanten. Juist bij de bekendmaking van de hoogte van de biedingen met daaraan gekoppeld de toewijzing van de standplaatsen. Doorgaans liepen deze “schermutselingen” met een sisser af en ging men weer snel over tot de orde van de dag. Het organiseren van een kermis.

De kermisbranche is een hechte gemeenschap van vrije ondernemers, de zogenoemde kermisexploitanten. Vaak zijn dat families die al generaties lang op de kermis staan. Zo ook de Nieuwegeinse familie W.M. Verdonk, die decennia lang gevestigd is geweest aan de Schoolstraat 3A /Jutphaas en aan de Handelskade 13/Vreeswijk. Onder de bedrijfsnaam Kermis Exploitatiebedrijf W.M. Verdonk heeft de familie vele kermissen georganiseerd, zoals ook in Jutphaas/Vreeswijk-Nieuwegein.

In de jaren dat Jutphaas en Vreeswijk nog zelfstandige dorpen waren, organiseerden beiden hun eigen kermis. Men kan wel zeggen dat deze op bijzonder locaties te vinden waren. Zoals in Vreeswijk waar voor een compleet kermisaanbod gekozen is om twee locaties hiervoor aan te wijzen. Centraal in het historische hart van Vreeswijk waar langs de Dorpsstraat de kleinschalige attracties stonden opgesteld. En aan de Handelskade waar de plek bestemd was voor de grote attracties, zoals de autobotswagens. In Jutphaas was het uitgangspunt om de kermis niet op de doorgaande Herenstraat te organiseren, maar op het terrein van de voormalige gemeentewerf van de Dienst Gemeentewerken Jutphaas-Vreeswijk. Hierdoor werd het mogelijk om een complete kermis op een locatie te situeren.

In de loop der jaren is de roep sterker geworden om de kermis op een centrale locatie in Nieuwegein te organiseren. Het manifestatieterrein in de wijk Merwestein wordt aangewezen als de beoogde locatie voor de Nieuwegeinse Kermis. Door de groeiende belangstelling voor deze kermis en het alsmaar groter worden van de attracties is na enige tijd gekozen voor een verhuizing naar de Nieuwegeinse Binnenstad. De Nieuwegeinse Kermis is een groot succes geworden.

Verdwenen iconen

Nieuwegein heeft een rijke historie ten aanzien van markante gebouwen. Onder andere de Henkelfabriek als voorbeeld van industriële gebouwen, woonbuurt De Zwaluw als een typisch jaren zeventig/tachtig woonerf en het hoofdkantoor Zwolsche Algemeene. In de loop der tijden wijzigt de functie en betekenis van deze gebouwen. Nieuwe kansen dienen zich aan, wat kan resulteren in sloop/nieuwbouw. Een dergelijke vergaande stedenbouwkundige ingreep heeft zich aangediend voor de locatie Zwolsche Algemeene in de wijk Doorslag. Welke betekenis had dit gebouw? Om deze vraag te beantwoorden, een kort historisch overzicht van dit iconisch gebouw.

Intro

In de Nieuwegeinse groeikernperiode was er naast de vele woningbouwprojecten ook de nodige aandacht voor de werkgelegenheid. Eind jaren zeventig van de vorige eeuw kreeg de gemeente Nieuwegein het groene licht om aan de werkgelegenheid te werken. Bij de ontwikkeling van het eerste grote werkgelegenheidsproject de “Poort van Nieuwegein” werd het fenomeen “zichtlocatie” geïntroduceerd. Hierbij speelde de ligging ten opzichte van het rijkswegennet met een directe aansluiting op de A2 een belangrijke rol.

Zichtlocatie

De ambitie voor de werkgelegenheid in Nieuwegein ligt vanaf het begin hoog. Een belangrijke rol hierbij speelt de vormgeving, de architectuur van de gebouwen. De “Poort van Nieuwegein” is de meest belangrijke westentree van Nieuwegein. Ter weerszijde van deze entreeweg zijn gebouwen gerealiseerd die een stedelijke uitstraling hebben. In het bijzonder het kantoorgebouw direct grenzend aan de A2, dat mede door de positionering en grootte van het bouwvolume ook wel aangemerkt wordt als “landmark”.

Het meest iconische gebouw van deze “zichtlocatie” is het hoofdkantoor van schadeverzekeringsmaatschappij Zwolsche Algemeene. Op het grensvlak van de woonwijk “Doorslag” en de kantoorlocatie “Poort van Nieuwegein” is dit bijzonder gebouw gerealiseerd.

Zwolsche Algemeene – Het ontwerp

“De Zwolsche Algemeene wenst een eigentijds kantoor met een herkenbare functie”. De directie omschreef de eerste eis voor het nieuwe ZA-gebouw in Nieuwegein alsvolgt: een herkenbare signatuur, onderscheidend en eigen aan de onderneming. In 1982 kwam de Rotterdamse architect Peter Gerssen (1932-2017) met de meest oorspronkelijke oplossing. Peter Gerssen koos het trapezium als basisvorm voor de vier slanke vleugels van het gebouw. Deze vier kantoorvleugels zijn als molenwieken rond een vierkante kern geplaatst. Zo kwam de vereiste verbijzondering van het gebouw op een vanzelfsprekende en integrale wijze tot stand. De oplevering van het gebouw was in 1984.

Revolutionaire gevelconstructie

De meest in het oog springende karakteristiek van het gebouw is de uitzonderlijke gevel. In deze uitvoering een wereldprimeur. Het gehele geveloppervlak is van een egale laag gehard en zonreflecterend glas voorzien. Hardglazen platen van 1,80 x 3,60 meter vormen de gevel, ongeacht of er een raamopening of borstwering achter schuilgaat.

Esthetische overwegingen hebben een belangrijke rol gespeeld. Vooral bij bezonning of lichtbewolkt grijs weer krijgt het “glazen” gebouw een imaginaire meerwaarde. De horizon lijkt dwars door het gebouw heen te lopen.

Tuinaanleg

Het bijzonder ontwerp van het gebouw is doorgezet in een exclusief groenplan. De tuinarchitecten Mien Ruys en Hans Veldhoen uit Amsterdam heeft een unieke tuinaanleg voor zowel het parkeerterrein, het entreegebied, als de tuin gemaakt. Naadloos sluit de groene aanplant aan op het gebouw wat nog versterkt wordt door de spiegeling in de glazen gevel.

Het einde

Medio 2018 heeft de directie van Allianz Direct (voorheen Zwolsche Algemeene) het besluit genomen om haar activiteiten in Nieuwegein te beëindigen. Het doek valt voor dit iconische gebouw. Na het stopzetten van de activiteiten heeft de eigenaar van het gebouw een onderzoek gedaan naar nieuwe gebruiksmogelijkheden voor het gebouw. Maar tevergeefs, met als gevolg dat het scenario sloop/nieuwbouw actueel is geworden.

Tot slot

Het is nu 2021. Wat nog rest is een foto van wat het eens was. Een herinnering aan een spiegeling. Een icoon geprint op het netvlies. Wat nu rest is een braakliggend bouwterrein, in afwachting van wat komen gaat.

Sociale veiligheid in Nieuwegein

"Nieuwegein moet sociaal veilig zijn, een gemeente waar iedereen zich onbezorgd op straat kan begeven. Van belang is dat mensen zich veilig voelen en er zo min mogelijk criminaliteit plaats vindt. Onveiligheidsgevoelens en criminaliteit kunnen worden teruggedrongen door middel van de inrichting van de openbare ruimte". Aldus het college van de gemeente Nieuwegein medio de jaren tachtig van de vorige eeuw. In die periode heeft Nieuwegein een aanzet gemaakt tot een beleid waarin sociale veiligheid als uitgangspunt is gehanteerd.  Om tot een helder beleid te komen,  heeft de gemeente Nieuwegein aan buro Zijaanzicht opdracht gegeven het onderzoek "Sociale veiligheid in Nieuwegein" uit te voeren. Doel van het onderzoek is inzicht te krijgen in de aard van de toen bestaande sociaal onveilige locaties en routes in Nieuwegein en om voorstellen te ontwikkelen voor ruimtelijke en beheerstechnische maatregelen. In oktober 1991 zijn de resultaten van het onderzoek gepresenteerd aan de Nieuwegeinse gemeenteraad. Na goedkeuring door de Raad is het college gestart met de uitwerking van de voorstellen.

Wat is sociale veiligheid?
Sociale veiligheid is een begrip waaraan in de ruimtelijke ordening geen eenduidige betekenis wordt toegekend.  Het kan als volgt worden benoemd: "Een sociaal veilige omgeving is een omgeving waar men zich vrij van de dreiging van of een confrontatie met geweld kan bewegen". Aan het begrip sociale veiligheid zitten twee kanten: de onveiligheidsgevoeles en de werkelijke onveiligheid.
Een aantal factoren (aandachtspunten) kunnen een bijdrage leveren aan meer veiligheid:
. informeel toezicht; zien en gezien worden . persoonlijk controle; het gevoel "greep" te hebben op de situatie . imago; de beeldvorming van een gebied in de mate waarin mensen zich daar veilig voelen

Openbare ruimte en sociale veiligheid
De openbare ruimte is de ruimte die voor iedereen toegankelijk is. Een straat, een plein of een park wordt aangemerkt als de onbebouwde ruimte. Een station of winkelgebied daarentegen wordt geduid als de bebouwde omgeving.  De inrichting van de openbare ruimte is mede bepalend voor het gevoel van sociaal veilig. Stedelijk groen, verlichting en wegen/paden zijn hierbij belangrijke componenten. De kwaliteit van het stedelijk groen dient zorgvuldig bewaard te blijven. Het is goed mogelijk groenvoorzieningen te ontwerpen die aantrekkelijk en sociaal veilig zijn. In voorkomende situaties is de beplanting zo uitgegroeid zijn dat de aanwezige verlichting geen of een beperkt effect heeft op de sociale veiligheid. Een goede en effectieve verlichting van fiets- en voetpaden is juist belangrijk. In het bijzonder geldt dit zeker voor tunnels en bruggen. om goede resultaten te bereiken wordt het aspect sociale veiligheid opgenomen in de gemeentelijke beheers- en onderhoudsplannen.

Ten slotte
Het is en blijft nodig om de kwaliteit van de openbare ruimte te blijven monitoren. De genoemde aandachtspunten kunnen worden gebruikt om bestaande sociaal onveilige situaties te verbeteren.  Niet alle aandachtspunten kunnen gelijk toegepast worden. Men zal prioriteiten moeten stellen. Een analyse van het probleem en de situatie ter plekken is steeds noodzakelijk.
Zo is het mogelijk om de sociale veiligheid in de openbare ruimte onder de aandacht te blijven houden.

Graffiti

"Graffiti is een verzamelnaam voor afbeeldingen of teksten die op straat of op een andere min of meer openbare plaats met verf zijn aangebracht". (Wikipedia).
Het Italiaanse woord 'graffiti' betekent 'ingekraste tekeningen' en is de meervoudsvorm van het woord 'graffito'.

Geschiedenis in het kort

Graffiti zijn van alle tijden. De Romeinen uit de klassieke oudheid schreven ook op hun muren en monumenten, zoals nog te zien is in de Italiaanse steden Rome en Pompeii. Een aantal van deze teksten waren politieke uitspraken en aankondigingen van gladiatorenspelen. Ook Vikingen brachten ten minste vanaf de 12e eeuw graffiti aan op plaatsen die ze aandeden.
Tijdens de Tweede Wereldoorlog was het een rage onder Amerikaanse soldaten om overal waar ze kwamen de tekst 'Kilroy was here' te plaatsen, voorzien van mr. Chad, het mannetje dat over een muur staart.

Eind jaren zestig namen New Yorkse jongeren de gewoonte over van de straatjeugd uit Philadelphia om met een viltstift hun schuilnamen vliegensvlug op treinstellen en op metro's te plaatsen. Dit soort handtekeningen wordt tags genoemd.
Begin jaren tachtig verscheen in Europese steden steeds meer graffiti. Het politieke en culturele klimaat in de jaren tachtig, gekenmerkt door sociale onrust, economische onzekerheid en daarmee de opkomst van subculturen onder jongeren, bleek een vruchtbare bodem voor graffiti. In Nederland leidde dit dan ook tot een aanzienlijke graffiti-activiteit, die haar hoogtepunt kende tussen 1985 en 1995.

Graffiti-schildering

Een graffiti-schildering waarbij het werk bestaat uit een 'outline' en een 'film-in', wordt een 'piece' genoemd (dit is waarschijnlijk een verkorting van 'masterpiece'). Daarnaast is er ook een 'throw-up', een grote uitgewerkte 'tag' met een of twee kleuren en houdt daarmee het midden tussen een 'piece' en een 'tag'.
Graffiti op straat worden meestal aangebracht met behulp van spuitbussen met verschillende kleuren verf. Het zijn vaak korte teksten en afbeeldingen variërend van 'tags' tot 'pieces'. Vrijwel overal zijn graffiti aan te treffen. Meestal op zeer moeilijk bereikbare plaatsen.

Vandalisme door de jaren heen

Graffiti wordt vaak aangebracht op bouwwerken die niet van privépersonen zijn, maar van de overheid of van grote organisaties. Vaak zijn dit treinen, metro's, trams en portocabins, evenals straatmeubilair zoals verdeelkasten van elektriciteitsbedrijven, geluidsschermen en afvalcontainers. Het aanbrengen van ongewenste graffiti is vandalisme. De dader(s) moet meestal de kosten van verwijderen betalen. In de praktijk komt dit echter nauwelijks voor wat betekent dat de gemeente voor de kosten van verwijdering opdraait.

De Nieuwegeinse aanpak

In de jaren negentig is door gemeente Nieuwegein een beleid 'Aanpak graffiti' ontwikkeld. In het kort een overzicht van de belangrijkste punten:

  • Een incidenteel toegepaste manier om illegale graffiti te verwijderen is er legale graffiti overheen te laten aanbrengen door ingehuurde kunstenaars.
  • Graffiti zo snel mogelijk verwijderen of oververven werkt ontmoedigend.
  • Veel oppervlakken worden voorzien van een coating waar verf minder goed op hecht, zodat verwijderen later beter mogelijk is.
  • Geluidsschermen worden met klimplanten beplant.

Ten slotte

Het resultaat van de Nieuwegeinse aanpak heeft geleid tot een substantiële daling van ongewenste graffiti. Verder heeft de gemeente het initiatief genomen om op specifieke locaties, zoals fietstunnels, door haar inwoners onder professionele begeleiding graffiti-schilderingen aan te brengen. Een goed voorbeeld zijn de Kolfstedetunnel en de Noordstedetunnel. In het kader van 50 jaar Nieuwegein zijn deze saaie tunnels getransformeerd naar eigentijdse kunstwerken. Door dit initiatief heeft de gemeente een weg ingeslagen waar graffiti een wezenlijk onderdeel wordt van de openbare ruimte. Maar dan wel legaal.